جەلال تاڵەبانی کێ بوو؟
ژیان، بیروڕای سیاسی و میراتی بەردەوامی «مام جەلال» لە کوردستانی عێراق و عێراقی هاوچەرخ
جەلال تاڵەبانی یەکێک بوو لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانی عێراق و یەکێک لە چهرە نایابەکانی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەو تەنها سەرکردەی پارتێکی کوردی نەبوو، بەڵکو سیاسەتمەدارێکی نەتەوەیی لە ئاستی عێراق بوو کە توانای ئەوەی هەبوو لە یەکێک لە قەیراندارترین قۆناغەکانی مێژووی ئەم وڵاتەدا، ڕۆڵی ناوەندگیر، هاوسەنگکەر و جێگیرکەر بگێڕێت. تاڵەبانی بۆ زۆربەی خەڵکی کوردستان «مام جەلال» بوو؛ چهرەیەکی نزیک، گاڵتەجاڕ، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆر واقیعی و پراگماتیک.
ئەم وتارە، وتارێکی گشتی و تەواوە کە ژیان، بیروڕای سیاسی، ڕۆڵی مێژوویی، خاڵە هێزدارەکان، ڕەخنەکان و میراتی بەردەوامی جەلال تاڵەبانی دەکاتە ناو باس.
١. لەدایکبوون و بنەمای خێزانی؛ سیاسەت لە ناو کلتووردا
جەلال تاڵەبانی ساڵی ١٩٣٣ لە شاری کۆیە (کۆیسەنجەق) لە کوردستانی عێراق لەدایکبوو؛ شارێک کە مێژوویەکی کلتووری و سیاسی دەوڵەمەندی هەیە. خێزانەکەی لە چینێکی ناوەندی کلتووری بوون و ئەمە کاریگەری گەورەی هەبوو لە دروستبوونی کەسایەتی فکریی ئەو.
لە منداڵییەوە:
- ئاشنابوو بە ئەدەبیات، مێژوو و سیاسەت
- مێشکێکی پرسیارگر و شیکردنەوەی هەبوو
- زیاتر پشتی بە گفتوگۆ و هێرشکردنەوە دەبەست تا بە زور
بە پێچەوانەی زۆربەی سەرکردە نەریتییە کوردەکان کە بنەمایان عشیرەیی بوو، تاڵەبانی بەرهەمی ژینگەی شارستانی و ڕووناکبیری بوو؛ خاڵێک کە دواتر بە ئاشکرایی لە شێوازی سەرکردایەتییەکەیدا دەرکەوت.
٢. خوێندن و دروستبوونی بیروڕای سیاسی نوێ
تاڵەبانی خوێندنی خۆی لە بواری یاسادا تەواو کرد. ئەم خوێندنە ئەکادیمییە:
- ڕوانینێکی یاسایی و دامەزراندنەوەیی بۆ سیاسەت پێی دا
- ئاشنای کرد بە بیرۆکەکانی دەوڵەتی نوێ، یاسا و ڕێککەوتن
- توانای شیکردنەوەی ساختەی هێز لەو بەهێز کرد
ئەو بە چەند زمانێک قسەی دەکرد (کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی) و ئەمە ڕۆڵی وەک پەردەیەکی پەیوەندی نێوان کوردەکان، عەرەبەکان و جیهانی دەرەوە بەھێزتر کرد.
٣. چالاکییە سیاسییە سەرەتاییەکان و پەیوەندی لەگەڵ بزووتنەوەی بارزانی
لە گەنجییدا، جەلال تاڵەبانی ماوەیەک لەگەڵ بزووتنەوەی مەلا مصطفی بارزانی کاریکرد. ئەم قۆناغە زۆر فێرکاری بوو بۆی، بەڵام بە هێواشەوە جیاوازییە فکرییەکان دەربڕان:
- تاڵەبانی لە سیاسەتی بنەمای عشیرەیی دوورکەوت
- باوەڕی بە دامەزراندن و پارتێکی نوێ هەبوو
- ڕوانینێکی ئایدیۆلۆژیکتر و شارستانیتری هەبوو
ئەم جیاوازییانە لەسەر بنەمای دوژمنایەتی نەبوون، بەڵکو لە دوو خوێندنەوەی جیاوازەوە سەبارەت بە داهاتووی بزووتنەوەی کوردان سەرچاوەیان گرتبوو.
٤. دامەزراندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان (PUK)
لە ساڵی ١٩٧٥دا، جەلال تاڵەبانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان (PUK) دامەزراند؛ پارتێک کە مەبەستی ئەوە بوو بێت بە جێگرەوەیەکی نوێ لە بەرامبەر ساختە نەریتییەکانی هێزی کوردی.
تایبەتمەندییەکانی PUK:
- بنەمای کۆمەڵایەتی لە سلێمانی و ڕۆژهەڵاتی هەرێم
- گرایشێکی ڕووناکبیری، زانکۆیی و شارستانی
- جەختکردنەوە لەسەر ڕێکخستن، پارت و دامەزراوە
- دووریی نسبی لە ساختەی عشیرەیی
PUK بە خێرایی بوو بە یەکێک لە دوو ستوونی سەرەکی سیاسەتی کوردستانی عێراق و ڕکابەرییەکەی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان دەیان ساڵ سیاسەتی هەرێمی داڕشت.
٥. جەنگی ناوخۆیی کوردان؛ ئەزموونێکی تاڵ، بەڵام دیاریکەر
لە دەهەی ١٩٩٠دا، کوردستانی عێراق شاهیدی جەنگی ناوخۆیی نێوان پارتە کوردییەکان بوو. تاڵەبانی لەم قۆناغەدا:
- هەم یاریزانی گۆڕەپانی هێز بوو
- هەم تاوان و قوربانییە گەورەکانی دابەشبوونی ناوخۆیی تێگەیشت
ئەم ئەزموونە تاڵە:
- باوەڕی ئەو بە ڕێککەوتن و گفتوگۆ زیاتر کرد
- ڕۆڵی ناوەندگیری بۆی گرنگتر کرد
- هەوڵی دا لە دووبارەبوونی توندوتیژی ناوخۆیی دووربکەوێت
جەنگی ناوخۆیی کوردان خاڵێکی گرنگ بوو لە دروستبوونی واقیعگەری سیاسیی تاڵەبانی.
٦. کەوتنی سەدام و چوونە ناو سیاسەتی نیشتمانی عێراق
دوای کەوتنی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣دا، جەلال تاڵەبانی بە خێرایی بوو بە یەکێک لە چهرە سەرەکییەکانی عێراقی نوێ.
بۆچی تاڵەبانی گرنگ بوو؟
- متمانەی ڕێژەیی لای کورد، عەرەب و شیعە
- توانای گفتوگۆ لەگەڵ یاریزانە دژبەرییەکان
- دووری لە زمانێکی توندی نەتەوەیی یان ئاینی
ئەو باش دەیزانی کە داهاتووی کوردان، بەبێ بەشداریی چالاک لە ساختەی نیشتمانی عێراق، مەحاڵە.
٧. سەرۆکایەتی عێراق؛ لوتکەی ژیانی سیاسی
جەلال تاڵەبانی لە ساڵی ٢٠٠٥دا وەک سەرۆکی کۆماری عێراق هەڵبژێردرا؛ یەکەم کورد لە مێژوودا کە بەم پلەیە گەیشت.
گرنگیی ئەم ڕووداوە:
- دانپێدانانی شوێنی کوردان لە عێراقدا
- بەرزکردنەوەی قەبارەی سیاسیی هەرێمی کوردستان
- نیشانەی بەشداری نەتەوەیی لە دەوڵەتی نیشتمانی
ڕۆڵی ڕاستەقینەی تاڵەبانی:
سەرۆکایەتی لە عێراقدا زۆر جار پلەیەکی هێماییە، بەڵام تاڵەبانی:
- ئەو شوێنەی گۆڕی بە ناوەندگیرییەکی چالاک
- لە قەیرانە سیاسییەکاندا وەک دادوەر کردار کرد
- ڕێگری لە داڕووخانی تەواوی سیستەمی سیاسی کرد
٨. شێوازی سەرکردایەتی؛ سیاسەتی پێکەنین و عەقڵانیەت
جەلال تاڵەبانی بە «مام جەلال» ناسرا؛ ناوێک کە بازنەی شێوازی تایبەتی ئەوە.
تایبەتمەندییەکانی شێوازی سەرکردایەتی:
- گاڵتەجاڕی و نزیکایەتی
- دوورکەوتن لە زمانێکی توند و تێکچوون
- نەرمونی تاکتیکی
- سەرنج دان لە ڕێککەوتن لەبری سڕینەوە
لە بەراورددا لەگەڵ سەرکردەکانی وەک مەسعود بارزانی کە هێمای ئارەزووی نەتەوەیی بوون، تاڵەبانی هێمای عەقڵانیەت و بەڕێوەبردنی قەیران بوو.
٩. ڕوانینی خەڵکی کوردستان بۆ جەلال تاڵەبانی
هۆکارەکانی خۆشەویستی
- یەکەم سەرۆکی کوردی عێراق
- پشتیوانی لە هاوبەشی نەتەوەیی
- زمانێکی سادە و گەلی
- مێژوویەکی درێژی تێکۆشان
ڕەخنەکان
- نەرمونی زۆر لە بەرامبەر بەغدا
- نەتوانین چارەسەری ناکۆکییە ناوخۆییە کوردییەکان بکات
- لاوازبوونی هێواشەکی PUK لە ساڵەکانی دوا
بەڵام، تەنانەت ڕەخنەگرانیش زۆرجار ڕێز بۆ کەسایەتی و ڕۆڵی مێژوویی ئەو دەگرن.
١٠. ساڵەکانی کۆتایی، نەخۆشی و دوورکەوتنەوەی هێواش
لە ساڵەکانی کۆتایی ژیاندا:
- تووشی نەخۆشی بوو
- لە سیاسەتی ڕاستەوخۆ دوورکەوت
- بەڵام هێشتا وەک سەرچاوەیەکی مەعنەوی ماوە
کۆچی دوایی ئەو لە ساڵی ٢٠١٧دا، موجێکی گەورەی کاردانەوەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دروست کرد.
١١. میراتی سیاسی جەلال تاڵەبانی
میراسی تاڵەبانی دەتوانرێت لەم خاڵانەدا کورت بکرێت:
- دامەزراندنی سیاسەتی گفتوگۆ
- جێگیرکردنی شوێنی کوردان لە عێراقدا
- گۆڕینی ڕێککەوتن بۆ ئامرازێکی مانەوە
- پێشکەشکردنی نموونەیەکی جیاواز لە سەرکردایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
ئەو نیشانی دا کە هێز هەمیشە لە دەمچەکەی فیشەکەوە نایەت، بەڵکو لەسەر مێزی گفتوگۆش دەتوانێت سەرهەڵبدات.
١٢. جەلال تاڵەبانی لە مێژووی کوردستان و عێراق
لە مێژووی کوردستان:
- ئەو معمارێکی سیاسەتی نوێ و پارتیدا بوو
لە مێژووی عێراق:
- هێمای بەشداری نەتەوەیی و هاوسەنگی سیاسی
لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست:
- نموونەیەکی دەگمەن لە سیاسەتمەدارێکی واقیعی و نائایدیۆلۆژیک
کۆتایی
جەلال تاڵەبانی یەکێک بوو لەو سیاسەتمەدارانەی کە هەم لە ئاستی نەتەوەیی و هەم لە ئاستی نیشتمانی، ڕۆڵێکی مێژووییان بینی. ئەو نە پاڵەوانێکی ئەفسانەیی بوو و نە سەرکردەیەکی دەسەڵاتدار؛ بەڵکو سیاسەتمەدارێکی پراگماتیک، گفتوگۆخواز و بەڕێوەبەری قەیران بوو. بەبێ ناسینی جەلال تاڵەبانی، تێگەیشتن لە سیاسەتی هاوچەرخی کوردستانی عێراق و حەتا عێراقی نوێ، ناتەواو دەبێت.