لیلا زانا کێیە؟
ژیان، خەباتی سیاسی، نمادی ناسنامەی کوردی و میراتی یەکێک لە کاریگەرترین ژنانی خاورمیانه
لیلا زانا یەکێکە لە دیارترین و ناسراوترین کەسایەتییە سیاسییەکانی کورد لە سەدەی بیستەم و بیست و یەکەم؛ ژنێک کە ناوی پەیوەندیدارە بە چەمکەکانی خەباتی مەدەنی، مافەکانی مرۆڤ، ناسنامەی کوردی، زیندانی سیاسی، خۆڕاگریی بێتوندوتیژی و سیاسەتی ژنان. لیلا زانا تەنها سیاسەتمەدارێک نییە، بەڵکو نمادی جیهانیی کێشەی کورد لە تورکیا و یەکێکە لە چهرە الهامبەخشەکانی بزوتنەوە دیموکراتییەکان لە خاورمیانه.
ئەم وتارە وتارێکی گشتی و شیکارییە کە ژیان، بیرۆکەی سیاسی، ڕێڕەوی خەباتی، دەستکەوتەکان، ڕەخنەکان و میراتی مێژوویی لیلا زانا بە شێوەیەکی ڕێکخراو تاوتوێ دەکات.
١. لەدایکبوون و پێشینەی کۆمەڵایەتی؛ لەدایکبوون لە حاشیەی دەسەڵات
لیلا زانا ساڵی ١٩٦١ لە یەکێک لە گوندەکانی دەوروبەری دیاربەکر (ئامەد) لەدایکبوو؛ شارێک کە دڵی فەرهەنگی و سیاسیی کوردەکانی تورکیایە. ئەو لە خێزانێکی نەریتەیی و هەژاردا گەورە بوو؛ ژینگەیەک کە تێیدا:
- هەژاریی ئابووری زۆر بوو
- جیاوازیی نەتەوەیی و زمانی ڕۆژانە بوو
- ژنان زۆرجار لە خوێندن و بەشداری کۆمەڵایەتی دوور دەخرانەوە
ئەم بارودۆخانە ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە دروستبوونی کەسایەتیی سیاسیی زانا. ئەو لە سەرەتاوە ژیان لە حاشیەی دەسەڵات تاقی کردەوە؛ حاشیەیەک کە دواتر بوو بە ناوەندی خەباتی سیاسیی.
٢. منداڵی، هاوسەرگیریی زوو و هۆشیاریی سیاسی
لیلا زانا لە تەمەنی گەنجیدا:
- ناچار بوو بە هاوسەرگیریی زوو
- خوێندنی تەواو نەبوو
- بە ڕاستەوخۆ لەگەڵ سیستەمی کۆمەڵگای پیاوسالار روبەڕوو بوو
بەڵام هەر ئەم سنوورانە:
- هەستی ناڕەزایەتی و هۆشیاریی سیاسیی لە ئەو بەهێز کرد
- ئەوی برد بۆ لای سیاسەت وەک ئامرازێکی ئازادی
- لێی کرد ژنێک کە دواتر بوو بە نمادی خۆڕاگریی ژنانی کورد
ئاشنابوونی لەگەڵ بازنە سیاسییە کوردییەکان، دەستپێکی چوونە ناو چاڵاکییە سیاسییەکان بوو.
٣. چوونە ناو سیاسەت؛ لە چاڵاکیی ناوخۆیی تا پارلەمانی تورکیا
لە سەرەتای دەهەی ١٩٩٠، لیلا زانا وەک یەکێک لە چهرە نوێیەکانی بزوتنەوەی سیاسیی کورد لە تورکیا ناسرا. ساڵی ١٩٩١، وەک نوێنەری دیاربەکر چووە ناو پارلەمانی تورکیا؛ ڕووداوێکی مێژوویی کە چەند تایبەتمەندییەکی نوێی هەبوو:
- یەکێک لە یەکەم ژنانی کورد لە پارلەمانی تورکیا
- نوێنەری ناوچەیەکی سەرکوتکراو
- دەنگێکی جیاواز لە ناو سیاسەتی نەتەوەیی تورکیا
٤. وتاری مێژوویی و دەستپێکی قەیران
ساتێک کە لیلا زانا کرد بە چهرەیەکی جیهانی، وتارەکەی بوو لە کاتی سوێندخواردنی پارلەمان.
ئەو دوای سوێندخواردنی فەرمی بە زمانی تورکی، ڕستەیەکی کورت بە زمانی کوردی وت و:
- شالێکی بە ڕەنگەکانی کوردی لەسەر کرد
- ناسنامەی کوردیی خۆی دەربڕی
ئەم کارە:
- تووڕەیی توندی دەسەڵاتی تورکیای هێنا
- دەستپێکی پەڕگەی دادگایی لە دژی بوو
- ئەوی کرد بە نمادی خەباتی مەدەنیی کورد
٥. زیندان؛ لە سیاسەتمەدار بۆ نمادی جیهانی
ساڵی ١٩٩٤، لیلا زانا بە تاوانی «کاری دژ بە یەکگرتوویی نیشتمان» دەستگیر کرا و بە ١٥ ساڵ زیندان حوکم درا.
٥.١ زیندان وەک مەیدانی خەبات
ساڵەکانی زیندان:
- ئەوی بێدەنگ نەکرد
- بەڵکو ناوبانگی جیهانی زیاتری بۆ دروست کرد
ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، پارلەمانی ئەوروپا و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان:
- چەندین جار داوای ئازادییان بۆ کرد
- بە زیندانیی ویژدانی ناساند
٦. خەڵاتی ساخارۆف؛ ناساندنی جیهانی
ساڵی ١٩٩٥، لیلا زانا خەڵاتی ساخارۆف بۆ ئازادیی بیرکردنەوەی پارلەمانی ئەوروپای بەدەست هێنا.
گرنگیی ئەم خەڵاتە:
- جیهانیبوونی کێشەی کورد
- دەستەبەرکردنی خەباتی مەدەنی
- گۆڕینی زانا بۆ چهرەیەکی نێودەوڵەتی
ئەو بوو بە نمادی خەباتی بێتوندوتیژی لە خاورمیانه.
٧. ئازادی و گەڕانەوە بۆ سیاسەت
دوای فشاری نێودەوڵەتیی زۆر، لیلا زانا ساڵی ٢٠٠٤ لە زیندان ئازاد کرا. بەڵام ئازادی واتای کۆتایی هێنان بە فشار نەبوو.
دوای ئازادی:
- چەند جار سنووری سیاسیی لەسەر دانرا
- هەندێک کاندیدبوونی هەڵبژاردنی ڕەت کرانەوە
- هێشتا لەژێر فشاری دادگایی بوو
بەڵام ئەو سیاسەتی جێنەهێشت.
٨. بیرۆکەی سیاسیی لیلا زانا
٨.١ ناسنامەی کوردی
زانا هەمیشە جەختی لەسەر ئەمانە کردووە:
- مافی زمانی دایک
- ناساندنی ناسنامەی کوردی
- کۆتایی هێنان بە سیاسەتی یەکسانسازی
٨.٢ خەباتی مەدەنی
بە پێچەوانەی هەندێک ڕەوت:
- باوەڕی بە توندوتیژی نەبوو
- گفتوگۆ و سیاسەتی وەک ئامراز دەبینێت
- جەخت لەسەر دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات
٩. لیلا زانا و کێشەی ژنان
لیلا زانا تەنها چاڵاکوانێکی نەتەوەیی نییە، بەڵکو نمادی سیاسەتی ژنان لە خاورمیانه.
٩.١ شکاندنی کلیشەکان
- ژن
- کورد
- زیندانی سیاسی
ئەم سێ هەڵوێستە لێی کرد بە چهرەیەکی بێوێنە.
٩.٢ کاریگەریی کۆمەڵایەتی
ئەو الهامبەخش بوو بۆ:
- ژنانی کورد
- چاڵاکوانانی مافی مرۆڤ
- چاڵاکوانانی مەدەنی لە ناوچە
١٠. ڕەخنە و کێشەکان
لیلا زانا بێ ڕەخنە نەبووە.
ڕەخنە باوەکان:
- نەرمی زۆر لە هەندێک قۆناغی سیاسی
- دوورکەوتنەوە لە ڕەوتە توندەکانی کورد
- ناڕوونی لە هەندێک هەڵوێست
بەڵام پشتیوانان دەڵێن:
«ئەو سیاسەتمەداری گفتوگۆیە، نەک توندوتیژی.»
١١. شوێنی لیلا زانا لە بیرەوەریی کۆمەڵایەتیی کورد
لە بیرەوەریی گشتی:
- نمادی بوێریی مەدەنی
- دەنگی ژنی کورد لە سیاسەتی پیاوسالار
- چهرەیەکی ئەخلاقی
ئەو زیاتر لە سیاسەتمەدارێکی ئاسایی، چهرەیەکی نمادینە.
١٢. لیلا زانا لە سیاسەتی تورکیا
لە سیاسەتی تورکیا:
- چهرەیەکی جنجالبرانگیز
- ڕەخنەگر لە سیاسەتی ئینکار
- نوێنەری دەنگی سەرکوتکراوان
ئەو بەشێکی گرنگە لە مێژووی خەباتی دیموکراسی لە تورکیا.
١٣. میراتی سیاسیی لیلا زانا
میراتی ئەو دەتوانرێت بە ئەمانە کورت بکرێتەوە:
- جیهانی کردنەوەی کێشەی کورد
- بەهێزکردنی ڕۆڵی ژنان لە سیاسەتی کوردی
- دامەزراندنی خەباتی مەدەنی
- پیوندی مافی مرۆڤ و سیاسەتی نەتەوەیی
کۆتایی
لیلا زانا یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییە سیاسی و مەدەنییەکانی خاورمیانه؛ ژنێک کە بە بوێریی مەدەنی، ناسنامەی کوردی برد بۆ سەر شانۆی جیهان و نیشانی دا سیاسەت دەتوانێت مرۆیی، ئەخلاقی و بێتوندوتیژی بێت. بەبێ ناسینی لیلا زانا، تێگەیشتن لە سیاسەتی کورد لە تورکیا و ڕۆڵی ژنان لە گۆڕانکارییەکانی ناوچە تەواو نابێت.