مەسعود بارزانی کێیە؟
ژیان، بیرۆکەی سیاسی، ڕۆڵی مێژوویی و میراتی ماندگارِ سەرکردەی نمادین کوردستانی عێراق
مسعود بارزانی یەکێکە لە ناسراوترین و کاریگەرترین کەسایەتییە سیاسییەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانی عێراق؛ کەسایەتییەک کە ناوی پێکەوە گرێدراوە بە چەمکەکانی ناسنامەی نەتەوەیی کورد، خۆبەڕێوەبەری، پێشمەرگە، خۆڕاگری، هێزی حیزبی و ناکۆکی سیاسی. مسعود بارزانی تەنها سیاسەتمەدارێک نییە، بەڵکو بۆ بەشێکی زۆر لە کۆمەڵگای کوردستان، نمادی مێژوویی پرۆژەیەکی سیاسیی تەواونەبووە: پرۆژەی سەربەخۆیی و مافی خۆدیاڕیکردنی گەلی کورد.
ئەم وتارە، وتارێکی گشتی و شیکارییە کە ژیان، ڕەگ و ڕیشە فکرییەکان، ڕۆڵی سیاسی، دەستکەوتەکان، ڕەخنەکان و میراتی مسعود بارزانی بە شێوەیەکی ڕێکخراو تاوتوێ دەکات.
١. لەدایکبوون و پێشینەی خێزانی؛ سیاسەت وەک چارەنووس
مسعود بارزانی ساڵی ١٩٤٦ لە شاری مەهاباد (لە ئێران) لەدایکبوو؛ شارێک کە خۆی نمادی یەکێکە لە گرنگترین ئەزموونە سیاسییەکانی کورد، واتە کۆماری مەهاباد. لەدایکبوونی ئەو لە ناو ئەم بوارە مێژووییەدا، لە سەرەتادا چارەنووسی سیاسیی دیاریکرد.
باوکی، مستەفا بارزانی، ئەفسانەی شۆڕشی نەتەوەیی کورد و یەکێک بوو لە گرنگترین ڕابەرانی مێژووی هاوچەرخی کوردستان. ئەم پەیوەندییە خێزانییە کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو، وەکو:
- دەستەبەری مێژوویی و نمادین
- چاوەڕوانیی کۆمەڵایەتیی بەرز بۆ ڕابەرایەتی
- گرێبەستێکی نەبڕاو لەنێوان ناسنامەی کەسی و سیاسەتی نەتەوەیی کورد
بە پێچەوانەی زۆربەی سیاسەتمەداران کە سیاسەت هەڵدەبژێرن، بۆ مسعود بارزانی سیاسەت خۆی چارەنووس بوو.
٢. منداڵی، ئاوارەیی و دروستبوونی کەسایەتیی شۆڕشگێڕ
مسعود بارزانی منداڵی و گەنجیی خۆی لە بارودۆخێکی نائاسایی تێپەڕاند:
- ئاوارەیی
- ژیان لە شاخ و شێوان
- جەنگ و نائاسایشتی
- هاوبەشی لەگەڵ پێشمەرگەکان
ئەم ئەزموونانە هۆکاری ئەوە بوون کە:
- بیرۆکەیەکی پێکهاتەی خۆڕاگری و مانەوە لەو دروست ببێت
- سیاسەت وەک چەمکێکی ئەبستراکت نەبینێت، بەڵکو وەک کێشەیەکی ژیانی
- پەیوەندییەکی سۆزداری و ڕاستەقینەی لەگەڵ پێشمەرگەکان و بنەمای شۆڕش هەبێت
ئەم ئەزموونی زیندووە جیاوازییەکی سەرەکی نێوان ئەو و ڕابەرانی وەک جەلال تاڵەبانی ڕوون دەکات؛ بارزانی بەرهەمی شاخ و چەکە، نەک زانکۆ و شار.
٣. چوونە ناو شۆڕشی چەکدار و سیاسەتی حیزبی
مسعود بارزانی لە تەمەنی گەنجیدا چووە ناو ڕیزەکانی شۆڕش و بە هێواشی لە ناو ڕێکخستنی حیزبی دیموکراتی کوردستان (KDP) ڕۆڵی وەرگرت. دوای کۆچی مستەفا بارزانی، ئەو وەک سەرکردەی سەرەکیی حیزب دەست نیشان کرا.
حیزبی دیموکراتی کوردستان (KDP)
KDP کۆنترین حیزبی سیاسیی کوردەکانە و تایبەتمەندییەکانی ئەمانەن:
- ڕەگ و ڕیشەی عەشیرەیی و نەریتەیی
- بنەمای کۆمەڵایەتی لە هەولێر و دهۆک
- پەیوەندیی نزیک لەنێوان سیاسەت، خێزان و دەسەڵات
مسعود بارزانی توانی:
- کاریزمای ڕابەرایەتیی باوکی بە شێوەیەکی نوێتر دووبارە دروست بکات
- حیزب لە هێزێکی تەنها چەکدار بگۆڕێت بۆ ئەکتەری حکومڕانی
- یەکگرتوویی ناوخۆی حیزب بپارێزێت
٤. دەهەی ١٩٩٠ و جەنگی ناوخۆی کوردەکان؛ تاقیکردنەوەی دەسەڵات
دەهەی ١٩٩٠ یەکێک بوو لە تاریکترین قۆناغەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانی عێراق. جەنگی ناوخۆ لەنێوان KDP و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) برینی قووڵی لە لەشی کۆمەڵگای کوردستان جێهێشت.
ڕۆڵی مسعود بارزانی
- ڕابەرایەتیی لاپەڕەی KDP لە ناکۆکییەکاندا
- پێشەنگخستنی پاراستنی دەسەڵاتی ناوچەیی
- بەکارهێنانی هاوپەیمانییە هەرێمییەکان بۆ مانەوە
ئەم قۆناغە:
- هەم نیشانەی توانای بارزانی بوو لە پاراستنی دەسەڵات
- هەم یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی ڕەخنە لەسەری
ڕەخنەگران دەڵێن:
«ئەم جەنگە پرۆژەی نەتەوەیی کوردەکان بۆ چەندین ساڵ دواخست.»
٥. دوای ٢٠٠٣؛ جێگیرکردنی هەرێمی کوردستانی عێراق
ڕوخساری سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ خاڵێکی گۆڕانکاری بوو لە مێژووی کوردەکان. مسعود بارزانی ئەم هەلە بەکارهێنا بۆ جێگیرکردنی هەرێمی کوردستانی عێراق.
دەستکەوتەکانی ئەم قۆناغە
- ناسراوی فەرمیی هەرێم لە دەستووری عێراق
- بەهێزکردنی دامەزراوەکانی حکومڕانی ناوخۆ
- فراوانکردنی پەیوەندییە دەرەکییەکان
- گەورەبوونی ڕۆڵی هەولێر وەک ناوەندی سیاسی–ئابووری
بارزانی لەم قۆناغەدا لە سەرکردەی حیزبی گۆڕا بۆ ڕابەرێکی هەرێمی.
٦. سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستانی عێراق (٢٠٠٥–٢٠١٧)
مسعود بارزانی ساڵی ٢٠٠٥ وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق هەڵبژێردرا و تا ساڵی ٢٠١٧ لەم پۆستەدا مایەوە.
٦.١ دەستکەوتەکان
- ئارامییەکی نسبی لە بەراورد لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی عێراق
- گەشەپێدانی ژێرخانەکان و هێنانی وەبەرهێنانی دەرەکی
- بەهێزکردنی شوێنی نێودەوڵەتیی هەرێم
- جێگیرکردنی پێشمەرگە وەک هێزی فەرمی
٦.٢ کێشە و ڕەخنەکان
- کۆکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی حیزب و خێزانی بارزانی
- لاوازی دامەزراوە دیموکراتییەکان
- ناکۆکییە توندەکان لەگەڵ بەغدا سەبارەت بە نەوت و بودجە
- نایەکسانی ئابووری و ڕەنتی سیاسی
سەرۆکایەتی بارزانی هەم قۆناغی جێگیرکردن بوو، هەم قۆناغی کۆکردنەوەی کێشە بنچینەییەکان.
٧. ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ٢٠١٧؛ لووتکە و دابەزین
ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧ گرنگترین و جنجالترین هەنگاوی سیاسیی مسعود بارزانی بوو.
ئامانجەکانی ڕیفراندۆم
- جێگیرکردنی مافی خۆدیاڕیکردن
- گۆڕینی ڕەزامەندیی گەلی بۆ سەرمایەی سیاسی
- تۆمارکردنی ساتێکی مێژوویی لە بیرگەی نەتەوەیی کورد
ئەنجامەکان
- وەڵامی توندی بەغدا
- فشاری هەرێمیی زۆر
- دەستدان لە هەندێک ناوچەی ناکۆک
- لاوازبوونی شوێنی هەرێم
دوای ئەم ڕووداوە، مسعود بارزانی لە پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم دەستکێشایەوە.
٨. مسعود بارزانی لە دیدگای کۆمەڵگای کوردستان
هۆکارەکانی خۆشەویستی
- نمادی ناسنامەی نەتەوەیی و خۆڕاگری
- بەردەوامی ڕێگای مستەفا بارزانی
- زمانی ڕاست و هەستیار
- پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵ پێشمەرگەکان
هۆکارەکانی ڕەخنە
- سیاسەتی خێزانی و کۆکردنەوەی دەسەڵات
- لاوازکردنی دیموکراسی
- تێچووی گرانبەهای بڕیارە گەورەکان
- شکاندنەوەی ناوخۆیی
لە ڕاستیدا، مسعود بارزانی کەسایەتییەکە کە کەم کەس بەرامبەری بێلایەن دەبێت.
٩. ڕۆڵی ئێستا؛ دەسەڵات بەبێ ناونیشان
ئێستا:
- مسعود بارزانی سەرۆکی هەرێم نییە
- بەڵام سەرکردەی سەرەکی و سەرچاوەی بڕیار لە KDP ـە
- کاریگەرییەکی بەرزی لە سیاسەتی ناوخۆی هەرێم هەیە
- ڕۆڵێکی دیاریکەری لە پەیوەندییە هەرێمییەکان دەبینێت
ئەو نموونەی دەسەڵاتی کاریزماتیکییە بەبێ پۆستی فەرمیی.
١٠. بەراوردێکی کورت: بارزانی و تاڵەبانی
| مسعود بارزانی | جەلال تاڵەبانی |
|---|---|
| نمادی خۆڕاگری | نمادی گفتوگۆ |
| ڕەگ و ڕیشەی عەشیرەیی | ڕەگ و ڕیشەی ڕۆشنفکری |
| سیاسەتی هەستیار | سیاسەتی عەقڵانی |
| کۆکردنەوەی دەسەڵات | دابەشکردنی دەسەڵات |
ئەم دووە، دوو خوێندنەوەی جیاواز لە سیاسەتی کوردی پێشکەش دەکەن.
١١. میراتی سیاسیی مسعود بارزانی
میلاتی بارزانی دەتوانرێت ئەمانەی خوارەوەی تێدا کۆ بکەینەوە:
- جێگیرکردنی خۆبەڕێوەبەریی کوردستانی عێراق
- گۆڕینی ناسنامەی کوردی بۆ هێزی سیاسی
- تۆمارکردنی داوای سەربەخۆیی لە مێژووی هاوچەرخ
- جێهێشتنی ساختارێکی بەهێز، بەڵام جنجالبرانگیز
ئەو هەم معمارەی دەسەڵاتی کوردەکانە، هەم نمادی سنوورەکانی ئەو دەسەڵاتە.
کۆتایی
مسعود بارزانی یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستانی عێراق؛ کەسایەتییەک کە بەبێ ناسینی ئەو، تێگەیشتن لە سیاسەتی کوردی، ساختاری دەسەڵاتی هەرێم و تەنانەت پەیوەندییە هەرێمییەکانی عێراق تەواو نابێت. ئەو نە تەنها پاڵەوانێکی نەتەوەییە و نە تەنها سیاسەتمەدارێکی ڕەخنەکراو؛ بەڵکو بەرهەمی مێژوویەکی ئاڵۆز، توند و ناتەواوی کوردەکانە.